Sözleşmede cezai şart nedir, indirilebilir mi?

Cezai şart (sözleşme cezası, ceza koşulu), bir sözleşmenin hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi durumunda borçlunun ödemeyi üstlendiği cezadır. Taraflar bu ceza için bir tutar belirleyebilir. Hâkim, aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir; ancak borçlu tacir ise indirim isteme hakkı bazı hâllerde ortadan kalkar. Kurallar 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 179 ila 182. maddelerindedir.

Cezai şartla ne istenebilir?

Bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumu için ceza kararlaştırılmışsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir (TBK m.179/1).

Ceza, borcun belirlenen zamanda veya yerde ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmedikçe ya da ifayı çekincesiz kabul etmedikçe, asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilir (TBK m.179/2).

Borçlunun, kararlaştırılan cezayı ifa ederek sözleşmeyi dönme veya fesih suretiyle sona erdirmeye yetkili olduğunu ispat etme hakkı saklıdır (TBK m.179/3).

Zarar yoksa ceza ödenir mi?

Evet. Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ifası gerekir (TBK m.180/1). Alacaklının uğradığı zarar ceza tutarını aşıyorsa, alacaklı borçlunun kusurunu ispat etmedikçe aşan miktarı isteyemez (TBK m.180/2).

Cezanın miktarı ve geçersizliği

Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir (TBK m.182/1). Asıl borç herhangi bir sebeple geçersizse ya da aksi kararlaştırılmadıkça sonradan borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkânsız hâle gelmişse, cezanın ifası istenemez. Ceza koşulunun geçersiz olması asıl borcun geçerliliğini etkilemez (TBK m.182/2).

Cezai şart indirilebilir mi?

Hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir (TBK m.182/3). Yani indirim için borçlunun ayrıca talepte bulunması gerekmez; hâkim bunu resen değerlendirir.

Bu kuralın önemli bir istisnası vardır: tacir sıfatını taşıyan borçlu, TBK m.121/2, m.182/3 ve m.525’te yazılı hâllerde, aşırı ücret veya ceza kararlaştırıldığı iddiasıyla ücret veya sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez (TTK m.22/1). Bu nedenle borçlusu tacir olan sözleşmelerde ceza miktarının önceden dikkatle belirlenmesi önemlidir.

Sık sorulan sorular

Zarar gören tarafın cezayı alabilmesi için zararını ispat etmesi gerekir mi?

Hayır. Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ifası gerekir (TBK m.180/1).

Cezai şartla birlikte asıl borç da istenebilir mi?

Borcun belirlenen zamanda veya yerde ifa edilmemesi için ceza kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından feragat etmedikçe ya da ifayı çekincesiz kabul etmedikçe asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir (TBK m.179/2). Diğer hâllerde ya borç ya ceza istenir (TBK m.179/1).

Cezai şartı hâkim indirebilir mi?

Evet, aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir (TBK m.182/3). Ancak borçlu tacirse bu hakkını kullanamaz (TTK m.22/1).

Zarar cezadan fazlaysa fazlası istenebilir mi?

Alacaklı, borçlunun kusurunu ispat etmedikçe aşan miktarı isteyemez (TBK m.180/2).

Ticari sözleşmelerin diğer konuları için ticaret hukuku ve sözleşmeler sayfasına bakılabilir.